www.awel.be
Lees het volledige persbericht

Over apps

Apps die dienst kunnen doen in de hulpverlening zijn, net zoals alle andere apps, gratis danwel betalend te downloaden. Sommige zijn enkel bruikbaar op toestellen met een Apple besturingssyteem (iPhone, iPad), sommige werken enkel op Android toestellen (Samsung, LG, HTC,…), enkele werden ontwikkeld voor meerdere besturingssystemen.

Apps kunnen in principe door iedereen ontwikkeld worden. Wanneer ze als hulpmiddel in gezondheidszorg aangeboden worden is het dus kwestie om onderscheid te maken tussen rommel en kwaliteit, maar er ook op te letten of ze commerciële doeleinden dienen. Het is bijvoorbeeld voor de farmaceutische industrie een koud kunstje om een app te ontwikkelen met als onderliggende doelstelling louter het promoten van hun producten.

Zoald eerder vermeld zitten de meeste apps in het kader van gezondheidszorg in de ‘medische sfeer’ en zijn bedoeld ter ondersteuning van patiënten, maar ook van artsen. Zo kan je via een app je eigen bloeddruk opvolgen, ‘reminders’ krijgen om tijdig je medicatie te nemen, informatie krijgen over ziektebeelden, enz. Een goed overzicht van medische apps is o.a. te vinden op het Nederlandse Artsennet.

Ook binnen de sociale en geestelijke gezondszorg ontstaat er stilaan een groeiende belangstelling voor de inzetbaarheid van apps. In het beste geval zijn ze immers ‘a therapist in your pocket’.

Voordelen van apps in de geestelijke gezondheidszorg

Een mogelijk voordeel van online hulpverlening is dat cliënten ook ‘tussen de sessies door’ aan de slag kunnen in hun thuismilieu. Het kan hen immers ondersteunen bij het direct trainen van nieuwe vaardigheden in ‘real life’ wat ‘empowerment’ ten goede komt. Het gebruik van een app maakt dit nog eenvoudiger en toegankelijker. Wanneer een cliënt niet thuis achter zijn computer hoeft te zitten, maar gebruik kan maken van een smartphone, dan kan hij waar en wanneer dan ook gebruik maken van de online ondersteuning. De opgeslagen data kunnen ook gesynchroniseerd worden met een programma dat op een website staat.

Bijvoorbeeld een cliënt met een sociale angststoornis volgt een online of ‘blended’ programma waarbij hij zijn angstniveau moet registreren, ‘niet-helpende gedachten’ kan uitdagen en gevraagd wordt te letten op zijn ademhaling in stressvolle situaties. Wanneer hij in stressvolle situaties terecht komt waarbij hij zich angstig begint te voelen, kan er ‘hier-en-nu’ gebruik gemaakt worden van de online hulpmiddelen via de app op een smartphone. Als de cliënt later het volledige programma op zijn thuiscomputer raadpleegt vindt hij daar alle gegevens terug.

Wanneer een hulpverlener toegang heeft tot deze data dan geeft dat een goed beeld over het functioneren van de betreffende cliënt tussen de verschillende sessies. Het levert bruikbaar materiaal waarmee tijdens een volgende sessie kan gewerkt worden.

In de geestelijke gezondheidszorg kunnen apps ingezet worden voor mensen met informatieverwerkingsproblemen en concentratiestoornissen, zoals dat bij autisme, ADHD-ADD of verstandelijke beperking het geval is, maar ook bij stemmingstoornissen, verslavingsproblemen of andere klachten.

In Ierland ontwikkelden onderzoekers Gavin Doherty and Mark Matthews (Trinity College, Dublin) een smartphone app die door verschillende therapeuten werd uitgetest en zeer bruikbaar bleek. Het gaat om de ‘mobile mood diary’ waarmee jongeren (en volwassenen) hun stemming en eventueel symptomen kunnen registreren, die vervolgens in grafieken worden weergegeven. Vooral jongeren hebben dikwijls een broertje dood aan schrijf- of registratie opdrachten die gebruikt worden in CBT, maar de app blijken ze vlot te gebruiken en zelfs plezierig te vinden. De commentaar van Alan Delahunty (één van de testers-therapeuten): “You get a complete printout of their mood, their energy level, their sleep patterns, and any comments they’ve made over the week or two. And then you can put that down on the table in front of you, and use it to discuss the therapy with them.”

Meer voorbeelden

Op vraag van het Dr. Leo Kannerhuis werd de ‘Dunov digitale coach’ ontwikkeld (iPhone, betalend). Er is ook een themaspecifieke digitale coach voorhanden die in schoolsituaties kan gebruikt worden. Een digitale coach voor werksituaties is momenteel in ontwikkeling.

De ‘ADD8′ (iPhone, betalend) is vooral ontwikkeld om mensen met ADHD of ADD te helpen bij het structureren van hun leven, maar is ook bruikbaar voor anderen. Naast hulp bij taken probeert de app inzicht te geven in denkfouten die hinderlijk kunnen zijn.

Het Nederlandse Landelijk Netwerk Autisme nam het initiatief voor de ‘SociaalOpStap’ app (Android, gratis). In combinatie met een website applicatie vormt het een digitale sociale handleiding. De website biedt een groot aantal stappenplannen voor moeilijke sociale situaties, onderverdeeld in thema’s zoals ‘begroeten’, ‘troosten’, ‘compliment geven’, enz. Alles wordt visueel in stripverhaalvorm uitgebeeld en kan aangepast worden aan de persoonlijke situatie. De app kan als ‘handleiding’ overal geraadpleegd worden.

Ithaka is een voorziening in Oostende voor mensen met een verstandelijke beperking. Het beschouwt zich niet als een (klassiek) dagcentrum, maar als een coachingcentrum dat mensen zoveel mogelijk wil helpen om zichzelf te helpen. In het kader van een Flanders Care project wordt de ‘BlueCall Phone’opgezet met o.a. de app ‘BlueAssist’ (iPhone). De app zou eind 2012 vrij verkrijgbaar zijn. Onderstaand filmpje laat het allemaal zien.

Bij stemmingstoornissen kunnen eveneens apps aangewend worden. Op de website ‘gripopjedip’, ontwikkeld door Trimbos, kunnen jongeren aan de slag met hun sombere gevoelens en depressieve klachten. De site bevat informatie, maar ook een interactieve groepscursus, een stemmingsmeter, een dagboek, enz. Via de ‘Gripopjedip’ app (iPhone, gratis) kan er nu overal ingelogd worden door deelnemers.

‘Therappi Stemming’ (iPhone, gratis) van MoleMann Mental Health is een app om depressieve klachten tegen te gaan. Het werkt voornamelijk volgens de principes van de cognitieve gedragstherapie. Gebruikers kunnen negatieve gedachten uitdagen en beschikken over een stemmingsmeter.

Het Engelstalige ‘T2 Mood Tracker’ (Apple en Android, gratis) is een meer algemene stemmingsmeter waarbij op diverse schalen kan gescoord worden, zoals: angst, depressie, hersenbeschadiging, post-traumatische stress en algemeen welbevinden. Het monitoren van de stemming kan als een volledige zelfhulp tool gebruikt worden, maar de verzamelde gegevens kunnen ook gedeeld worden met een hulpverlener.

Depressieve klachten komen regelmatig voor bij adolescenten, maar professionele hulp zoeken blijkt vaak een hoge drempel. Hierdoor ontstond het idee om een serious game te ontwikkelen gebaseerd op inzichten uit de cognitieve gedragstherapie. SPARX is een interactieve 3D game waarbij de speler een reeks opdrachten moet uitvoeren in een virtuele wereld die gedomineerd wordt door ‘GNATs’ (Gloomy Negative Automatic Thoughts). Het spel heeft 7 levels die de speler moet doorlopen in 4 tot 7 weken en waarbij het de bedoeling is dat vaardigheden aangeleerd worden om met negatieve gedachten om te gaan, problemen op te lossen en toekomstgericht te werken. Het doel van het spel zit dus in de naam ervan vervat, want SPARX staat voor ‘Smart, Positive, Active, Realistic, X-factor thoughts’. Die ‘X-factor thoughts’ kunnen omschreven worden als denkwijzen waarbij iemands kwaliteiten op een goede manier aangesproken en gecombineerd worden.

Het onderzoek van Sally Merry en haar team verliep volgens een ‘randomised controlled trial’ opzet. Alle 187 deelnemers waren tussen 12 en 19 jaar oud en zochten hulp voor lichte tot matige depressieve klachten. Eerstelijnshulpverleners oordeelden dat ze in aanmerking kwamen voor behandeling, waarbij 1 groep  ‘treatment as usual’ kreeg en de andere groep gebruik kon maken van SPARX zonder enige vorm van persoonlijke begeleiding.

Follow-up vond gedurende drie maanden plaats en depressievragenlijsten in combinatie met ‘quality of life scales’ werden gebruikt als evaluatie instrumenten.  SPARX bleek even effectief als de ‘klassieke’ hulpverlening in het verminderen van depressieve symptomen en angstklachten en het verhogen van de ervaren levenskwaliteit.  Verder werden significant meer deelnemers volledig klachtenvrij (44%) in vergelijking met de face-to-face gesprekken (26%), op voorwaarde dat ze minsten 4 huiswerkopdrachten hadden vervuld.

Tevredenheidsscores over hun behandeling bleken gelijk voor de twee groepen. Ongeveer 95% van de deelnemers ging ervan uit dat deze werkwijze ook andere leeftijdsgenoten zou aanspreken en 81% zou het ook daadwerkelijk aanraden aan hun vrienden.

Het is wel niet helemaal duidelijk wat precies met ‘treatment as usual’ bedoeld wordt. Uit het artikel op de BMJ-website valt af te leiden dat het niet gaat om een gestructureerde vorm van cognitieve gedragstherapie. Verder was de ‘treatment as usual’ groep ook veel heterogener dan de andere. In de SPARX groep zaten bijvoorbeeld geen deelnemers die anti-depressiva kregen of een hoog risico op automutilatie of suicide vertoonden.

Hoe dan ook opent dit onderzoek zeker perspectieven wat betreft de aanpak van depessie bij adolescenten. In vele gevallen zal het spelen van een game aantrekkelijker overkomen dan gesprekken voeren met een psycholoog of psychiater, tenzij voor diegenen die expliciet vragen naar een persoonlijk contact of die een hekel hebben aan computers of computerspelletjes. Verder kunnen dergelijke ‘serious games’ zeker ingepast worden binnen een ‘stepped care’ aanpak en ook ‘blended’ toegepast worden (dus ter ondersteuning van face-to-face gesprekken).

Binnenkort zal SPARX beschikbaar zijn op internet en ook verkrijgbaar zijn als CD-rom.

Het artikel ‘The effectiveness of SPARX’ op de website van British Medical Journal
De SPARX website

• Sessie 1: Geschiedenis en achtergrond. Kenmerken, kracht en kwetsbaarheid van onlinehulp.
• Sessie 2: Praktische vaardigheden voor online hulpverlening
• Sessie 3: De online praktijk in de geestelijke gezondheidzorg

De contactsessies gaan door op woensdag 9, 16 en 23 mei 2012 en worden via videoconferentie aangeboden in Kortrijk en Leuven.

Meer info:

• pav.kuleuven-kulak.be
• Folder (pdf)

• Het aantal mensen dat contact neemt voor iemand uit hun omgeving neemt toe. Dat is een goede evolutie waarbij de medewerkers van de lijn handvatten kunnen aanreiken om daadwerkelijk hulp te bieden.
• Oproepers die voor zichzelf contact nemen zijn meestal reeds ver gevorderd in hun suïcidaliteit. De helft denkt reeds langer dan 6 maanden aan zelfdoding en bijna 4 op de 10 ondernam reeds een poging. De achterliggende problematiek blijkt ook dikwijls complex te zijn (relationele problemen, psychische problemen en verlieservaringen).

De laatste vaststelling pleit ervoor om de dienstverlening uit te breiden met de mogelijkheid tot vervolggesprekken (telefonisch of online), vooraleer eventueel te verwijzen naar andere hulpverlening. Zie ook het artikel ‘Overgang online naar ambulant’.

De volledige persmededeling van CPZ maart 2012
Het jaarverslag van het CPZ 2011

Het is nu nog wachten op de definitieve beslissing van provincie Antwerpen, die mogelijk een gelijkaardige inspanning wil doen voor de andere hulpverleners. Eind deze maand zouden we hier meer over vernemen.

Hopelijk vinden we in de loop van dit jaar een oplossing voor 2013 en de volgende jaren via kabinet Vandeurzen.

De ‘kloof’ tussen acute en verdergezette hulp

Veel mensen die gebruikmaken van laagdrempelige eerstelijnsdiensten zoals Tele-onthaal, Zelfmoordlijn,  De DrugLijn, JAC Online, e.a. staan dikwijls nog zeer afkerig tegenover de reguliere hulpverlening.  Die drempel is vaak nog heel hoog. Ze schamen zich, zijn bang dat hun vrijheid wordt afgenomen of hebben een negatief beeld van hulpverleners. Een groot deel van deze hulpvragers, zeker online, hebben daarenboven de vraag om online verder te kunnen gaan, eens ze die stap gezet hebben. Deze vraag wordt niet alleen vanuit afkerigheid of schaamte gesteld, maar soms ook vanuit praktisch oogpunt (de kantooruren van reguliere diensten zijn dan een hinderpaal) of vanuit een gezond ‘zelfredzaamheidsprincipe’ (zoveel mogelijk zelf in handen houden).

De laagdrempelige eerstelijnsdiensten beschikken meestal niet over voldoende middelen om vervolggesprekken aan te bieden aan hun cliënten, hoewel ze regelmatig de noodzaak daarvan aanvoelen. Hun eerste taak bestaat erin hulpvragers ‘over de acute crisis heen te helpen’, maar daarvoor zijn eenmalige contacten dikwijls niet voldoende. Ofwel omdat de crisissituatie van langere duur is, ofwel omdat het over een meer complexe problematiek gaat (bijvoorbeeld zelfmoordgedachten die kaderen binnen een depressieve evolutie, of middelenmisbruik dat kan evolueren naar een afhankelijkheidsprobleem). Hulpvragers kunnen na een eerste gesprek wel opnieuw contact opnemen, maar komen dan vaak bij een andere hulpverlener terecht, wat een hinderpaal vormt om constructief verder te werken aan wat voordien reeds besproken werd.

Ongeveer alle laagdrempelige eerstelijnsdiensten ervaren een kloof tussen hun aanbod en een vervolgbegeleiding of –behandeling die in sommige gevallen aangewezen is. Nochtans zou de mogelijkheid tot vervolggesprekken, bij voorkeur door professionele hulpverleners, een aanzienlijke meerwaarde kunnen betekenen. Enerzijds zullen een aantal mensen daardoor voldoende geholpen zijn om de problemen niet verder te laten escaleren en om op eigen kracht verder te gaan. Anderzijds zullen diegenen die meer intensieve hulp nodig hebben gemakkelijker kunnen verwezen worden naar de reguliere hulp, omdat de ‘weerstand’ tegenover hulpverlening verkleint wanneer men zich reeds geaccepteerd en geholpen voelt. Voortgezette online gesprekken (indien aangewezen) kunnen dus een goede ‘filter’ vormen tussen eerstelijns crisishulp en ambulante eerstelijns of tweedelijns hulpverlening.

Waarom professionele hulpverleners?

Waarom professionele hulpverleners, of minstens vrijwilligers die voldoende omkaderd worden door een multidisciplinaire professioneel team? Omdat men hiervan mag verwachten dat zij beter opgeleid zijn, en dus meer draagkracht hebben, om met zwaardere en complexere problematieken om te gaan gedurende de vervolggesprekken. In de mate van het mogelijke zullen zij ook een diagnostische inschatting moeten kunnen maken over de ernst van een problematiek, en dus over de urgentie van verdere doorverwijzing naar reguliere hulp. Bijvoorbeeld: kaderen de doodswensen van een hulpvrager binnen een tijdelijke crisis, of is er sprake van een depressieve of zelfs psychotische ontwikkeling?

Organisatie van vervolggesprekken en verwijzing

Wie kan instaan voor de online of telefonische vervolggesprekken en eventuele verwijzing? Hier zijn verschillende  mogelijkheden.

Via de eerste lijn

Vervolggesprekken kunnen georganiseerd worden door de laagdrempelige eerstelijnsdiensten zelf. Dit is bijvoorbeeld de manier van werken bij 113Online in Nederland. Voor hulpvragers die behoefte hebben aan een langer contact, bieden zij 5 tot 8 vervolggesprekken met een professionele medewerker. Deze verlopen, afhankelijk van de voorkeur van de hulpvrager, via mail of via chat. Hulpvragers krijgen daartoe toegang tot een afgeschermd gedeelte op de website van 113Online. Daar beschikken ze niet enkel over een communicatiemodule (een berichtenbox of een chatapplicatie), maar ook over kleine online hulpmiddelen zoals een stemmingsdagboek, een zgn. ‘moodbox’ en toegang tot een afgeschermd forum waar ze anonieme contacten kunnen hebben met ‘lotgenoten’. Om de drempel naar reguliere hulpverlening (indien nodig) verder te verkleinen wil 113Online ook gaan experimenteren met een ambulant steunpunt. Ze hebben de hypothese dat cliënten die in een spreekkamer door iemand van 113Online kunnen ontvangen worden, deze stap sneller zullen zetten. Deze cliënten zijn immers met 113Online een band aangegaan en hebben hun vertrouwen geschonken. Tijdens maximaal 3 face-to-face gesprekken kan dan de diagnostiek worden uitgediept of een verkenning worden gemaakt van verdere ambulante behandeling of sociale begeleiding. In principe is het ook mogelijk dat een cliënt tijdens één van de tussenstappen doorstroomt naar een meer langdurige vorm van online begeleiding.
Zie het interview met 113Online directeur Jan Mokkenstorm op de PSY website

Bovenstaand 113Online model is in eerste plaats ontwikkeld in het kader van suïcidepreventie. Het heeft als mogelijk nadeel dat dergelijke eerstelijnsdienst over lokale ambulante steunpunten moet beschikken, wat in de praktijk niet altijd haalbaar is.

Onderstaande afbeelding geeft het 113Online model weer, met de verschillende doorstroommogelijkheden.

Via de tweede lijn

Online vervolggesprekken zouden ook kunnen aangeboden worden door professionele hulpverleners die verbonden zijn aan regionale CGG’s. In ieder geval kunnen hulpvragers dan online verder, hoewel ze zich tot een andere organisatie moeten richten. Om deze drempel zo laag mogelijk te maken, is het wel aan te bevelen dat hulpvragers bij deze overstap anoniem kunnen blijven. Beroep doen op medewerkers van regionale diensten heeft als groot voordeel, dat indien hulpvragers na de vervolggesprekken meer hulp nodig hebben, ze bij dezelfde dienst terecht kunnen. Die drempel zal in vele gevallen kleiner zijn, omdat er reeds een band is met de organisatie (mogelijk kunnen ze zelfs bij dezelfde hulpverlener terecht). Een andere mogelijkheid is dat cliënten doorstromen naar een online behandelingsprogramma, dat specifiek op hun problemen is afgestemd. In het geval van middelenmisbruik zou dit alcoholhulp.be en verwante programma’s kunnen zijn. In het geval van stemmingsstoornissen komt bijvoorbeeld kleurjeleven.be in aanmerking, op voorwaarde dat dit programma tot een volwaardige online behandeling zou worden uitgebouwd (momenteel is het enkel voorzien voor zelfhulp of begeleide zelfhulp). Genoemde programma’s kunnen ook in ‘blended’ vorm aangewend worden (d.w.z. een combinatie van een online programma met face-to-face gesprekken). Dit is tegelijkertijd een pleidooi om deze online programma’s regionaal ‘in te bedden’.

Onderstaande afbeelding geeft de verschillende doorstroommogelijkheden van dit model weer.

Via een combinatie van eerste en tweede lijn

Natuurlijk is in praktijk ook een combinatie van de bovenstaande modellen denkbaar. Hulpvragers kunnen dan in eerste instantie vervolgcontacten aangeboden krijgen via de laagdrempelige eerstelijnsdienst. In het geval van acute suïcidedreiging is dit mogelijk een groot voordeel, omdat de drempel zeer laag blijft. Is er daarna toch nog een vervolg nodig dan kan dit door een tweedelijnsdienst opgenomen worden. De cliënt moet dan wel een overstap naar een andere organisatie maken, maar dat kan ook online gebeuren. Een beschikbare online overgang zal de drempel zo laag mogelijk houden. In het beste geval wordt de tweedelijns online opvang aangeboden in de regio van de cliënt. Dit heeft alleen maar voordelen wanneer verdere doorstroming naar ambulante begeleiding aangewezen is.

Bovenstaand model pleit er dus opnieuw voor om online tweedelijns hulp regionaal aan te bieden. Online kan een meer uitgebreide screening voorzien worden in het kader van diagnostiek, maar ook een langdurig online programma. Tweedelijnsdiensten hoeven hun online aanbod echter niet via een publieke website aan te bieden, tenzij het over uitgewerkte programma’s gaat die ze laagdrempelig willen ter beschikking stellen. Voor online vervolgcontacten is dat echter niet de bedoeling.

Onderstaande afbeelding geeft de verschillende doorstroommogelijkheden van dit model weer.

In de praktijk

In de praktijk zal veel afhangen van de aard van het probleem dat de hulpvrager brengt, maar ook van de concrete organisatie van de laagdrempelige eerstelijnsdiensten zelf. Enkele voorbeelden om dit te illustreren:

• Acute suïcidedreiging kan ervoor pleiten dat de Zelfmoordlijn zelf voorziet in de eerste online vervolggesprekken. In deze situatie blijft de drempel immers best zo laag mogelijk.
• JAC Online voorziet dikwijls al online vervolggesprekken. Het JAC beschikt ook over een regionaal netwerk.
• Tele-Onthaal is wel regionaal gespreid, maar hun regionale vestigingen richten zich op heel Vlaanderen.
• De DrugLijn biedt hulp aan via telefoon en mail, maar niet via chat (hoewel ze dat graag zouden willen), en werkt centraal.

Verder is het zo dat laagdrempelige eerstelijnsdiensten open staan voor online communicatie, terwijl dit voor tweedelijnsdiensten veel minder het geval is. Sommige CGG’s en categoriale diensten willen experimenteren met online hulpvormen of hebben al een online aanbod, andere CGG’s staan er (nog) niet voor open.

In veel tweedelijnsdiensten vraagt men een (beperkte) financiële bijdrage aan cliënten of zal men dit mogelijk invoeren. De kracht van veel online hulpvormen is echter gedeeltelijk gebaseerd op het anonieme karakter ervan. Dit pleit ervoor om geen financiële bijdrage te vragen, omdat dit de anonimiteit hoe dan ook onmogelijk maakt. Bij ‘blended’ hulpverlening liggen de zaken anders. Wanneer in dit kader chatgesprekken zouden plaatsvinden, kan hier wel een financiële bijdrage gevraagd worden, zoals deze gelden bij face-to-face contacten binnen de organisatie.

De praktijk zal er in ieder geval toe moeten leiden dat een intensievere samenwerking tot stand komt tussen eerste- en tweedelijnszorg. Het bijzonder verdienstelijke werk dat laagdrempelige eerstelijnsorganisaties nu verrichten, zal een beter vervolg kennen (indien aangewezen). Voor de tweede lijn kan een betere ‘filter’ resulteren in een efficiëntere werking, want hulpvragers die minder hulp nodig hebben komen niet bij hen aankloppen, terwijl diegenen die wel intensievere hulp behoeven sneller bij hen zullen terecht kunnen. Een beter ‘filtering’ door ‘stepped care’ draagt immers bij tot ‘matched care’ en op termijn waarschijnlijk ook tot kortere wachtlijsten.

Dit artikel downloaden als pdf

Info ochtendconferentie
Het boek ‘Internet als methodiek in de jeugdzorg’ bestellen